Хорасан уәлаяты: радикалды идеологияның шынайы бет-бейнесі Қазіргі жаһандану дәуірінде ақпарат кеңістігі арқылы таралатын радикалды идеологиялар қоғам қауіпсіздігіне елеулі қатер төндіруде. Соңғы жылдары халықаралық деңгейде ерекше назар аудартқан ұйымдардың бірі — Islamic State – Khorasan Province деп аталатын құрылым.

Бұл ұйым өзін «дін жолындағы қозғалыс» ретінде көрсетуге тырысқанымен, шын мәнінде оның әрекеттері ислам дінінің құндылықтарына, адамгершілік қағидаттарына және мемлекеттердің ұлттық мүдделеріне қайшы келеді. Хорасан уәлаяты деген не? «Хорасан» атауы тарихи тұрғыда Орталық Азия, Ауғанстан және Иран аумақтарын қамтитын аймақ атауы ретінде белгілі. Осы тарихи атауды пайдаланған радикалды топ өздерін «исламдық мемлекет құрамындағы уәлаят» ретінде таныстыруға тырысады.

Ұйым 2014–2015 жылдары радикалды қарулы топтардың негізінде қалыптасып, кейін халықаралық террористік құрылымдардың бір тармағына айналды. Олар діни ұрандарды пайдалану арқылы жастарды өз қатарына тартуға әрекет етеді. Алайда олардың шынайы қызметі: қарулы зорлық-зомбылық, лаңкестік әрекеттер, мемлекеттер тұрақтылығын бұзу, қоғам ішінде қорқыныш қалыптастыру, діни алауыздықты күшейту сияқты заңға қайшы әрекеттерден тұрады. Радикалды идеологияның қауіпті тұстары

Бұл ұйымдардың басты ерекшелігі — дінді саяси және күштік мақсатқа пайдалануында. Олар: ислам ұғымдарын контекстен бөліп түсіндіреді; қасиетті мәтіндерді бұрмалайды; қоғам мен мемлекетті қарсы қоюға тырысады; дәстүрлі діни ұстанымды «адасқан жол» ретінде көрсетеді. Мұндай көзқарастар қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан рухани дүниетанымына мүлде сәйкес келмейді. Қазақ қоғамында ислам: сабыр, білім, көркем мінез, үлкенге құрмет, ел тыныштығы, бірлік пен татулық ұғымдарымен сабақтасып дамыған.

Ал радикалды топтар керісінше: қоғамды бөлшектеуді, өзгелерді кәпір санауды, зорлықты ақтауды, заңды мойындамауды насихаттайды. Жастар неге радикалды ықпалға түседі? Сарапшылардың пікірінше, қазіргі радикалдану процесі көбіне: әлеуметтік желілер, қысқа видеолар, анонимді чаттар, интернеттегі жалған «уағызшылар» арқылы жүреді. Көп жағдайда жастар терең діни білімнен емес: эмоциялық әсерден, әділет іздеу сезімінен, қоғамнан орын таба алмаудан, «ерекше топқа тиесілі болу» психологиясынан радикалды ортаға тартылып жатады. Сондықтан алдын алу жұмыстары тек қауіпсіздік шараларымен шектелмеуі тиіс. Бұл бағытта: отбасы тәрбиесі, діни сауат, медиасауат, психологиялық тұрақтылық, ұлттық құндылықтарды нығайту маңызды рөл атқарады. Ішкі қайшылықтары мен шынайы келбеті Радикалды ұйымдар өздерін «әділдік орнатушы» ретінде көрсеткенімен, іс жүзінде: мұсылмандардың өзіне қарсы шабуылдар жасайды; бейбіт тұрғындарды өлтіреді; мешіттер мен діни орындарға шабуыл ұйымдастырады; түрлі этнос пен мазхаб өкілдерін жау ретінде көрсетеді. Олардың әрекеттерінен ең көп зардап шегетіндер — қарапайым мұсылман халық. Сонымен қатар бұл топтардың арасында: билік үшін талас, өзара қақтығыс, сатқындық, қаржылық мүдде жиі кездеседі.

Бұл олардың діни емес, саяси-экстремистік сипаттағы құрылым екенін көрсетеді. Қоғам қауіпсіздігі — ортақ жауапкершілік. Радикализмнің алдын алу үшін:дәстүрлі діни түсінікті нығайту, ұлттық құндылықтарды дәріптеу, жастармен ашық жұмыс жүргізу, білікті теологтар мен сарапшылардың түсіндіру жұмыстарын күшейту аса маңызды. Бірлік пен тұрақтылық — кез келген мемлекеттің ең үлкен байлығы. Ал радикалды идеологиялар осы құндылықтарды әлсіретуге бағытталғанын ұмытпауымыз қажет.

Тимур Нүсіпханұлы
теология phd док.
«IHSAN» ғылым және мәдениет 
орталығының төрғасы.